Στίγμα και ψυχική νόσος

image_pdfimage_print

ΣΤΙΓΜΑ ΚΑΙ ΨΥΧΙΚΗ ΝΟΣΟΣ, Αναστασία Γεωργίου, κοινωνιολόγος

Μεγάλο εμπόδιο στην έγκαιρη και αποτελεσματική θεραπευτική αντιμετώπιση και την κοινωνική ένταξη και αποκατάσταση του ατόμου με ψυχιατρική διαταραχή αποτελεί το στίγμα. Το στιγματισμένο άτομο αντιμετωπίζεται με καχυποψία και φόβο, και με ευκολία περιθωριοποιείται από την ενεργό κοινωνία. Ο στιγματισμός του ατόμου του οποίου η συμπεριφορά αποκλίνει από τις συμπεριφορές που θεωρούνται φυσιολογικές είναι αποτέλεσμα του στερεότυπου που θεωρεί τον ψυχικά ασθενή γενικά ως άτομο απαξιωμένο ή και επικίνδυνο. Το στίγμα και η απαξίωση μπορεί να συνοδεύουν το παιδί, την οικογένεια και τον ενήλικα. Το άτομο και η οικογένεια που αισθάνονται ότι κινδυνεύουν να στιγματισθούν και ν’ απαξιωθούν επιχειρούν ν’ αποφύγουν το στίγμα συνήθως με την απόκρυψη του προβλήματος που αντιμετωπίζουν γεγονός που μπορεί να σημαίνει και αποφυγή θεραπείας.

Το στίγμα αποτελεί λοιπόν αρνητική διαφοροποίηση κάποιου, εξαιτίας μιας προσωρινής ή μόνιμης ψυχολογικής ή ψυχιατρικής κατάστασης. Τα αρνητικά στερεότυπα και στάσεις προκατάληψης που συνοδεύουν το στίγμα οδηγούν σε πρακτικές διακρίσεων, στερώντας το στιγματισμένο άτομο από μια σειρά από δικαιώματα π.χ. κατοικίας, εργασίας.

Οι πιο διαδεδομένες ανακρίβειες, γενικεύσεις, προκαταλήψεις και μύθοι στους οποίους οικοδομείται το στίγμα είναι οι εξής:
• Η ψυχική διαταραχή είναι ανίατη.

• Οι ψυχικά πάσχοντες είναι άτομα απρόβλεπτα, βίαια και επικίνδυνα που χρήζουν καταστολής, εγκλεισμού και απομόνωσης.

• Η ψυχική διαταραχή είναι αποτέλεσμα ευθύνης ή αδυναμίας χαρακτήρα ή έλλειψης θέλησης από τον πλευρά του πάσχοντος.
Το στίγμα δεν αφορά μόνο το άτομο που νοσεί αλλά και την οικογένεια του στην οποία συχνά αποδίδεται η ευθύνη για την πρόκληση της διαταραχής ή του προβλήματος. Το στίγμα μπορεί επίσης να συνοδεύει τους επαγγελματίες ψυχικής υγείας, τη φαρμακευτική ή άλλες θεραπευτικές παρεμβάσεις, και το θεραπευτικό πλαίσιο.

Το στίγμα που βαραίνει το άτομο με ψυχική διαταραχή ή νόσο εκφράζεται με συμπεριφορές διακρίσεων που έχουν ως αποτέλεσμα την απόρριψη, την κοινωνική απομόνωση, την πλημμελή θεραπευτική αντιμετώπιση ή τον εγκλεισμό σε ιδρύματα και εν τέλει τον κοινωνικό εξοβελισμό. Οι διακρίσεις στις οποίες οδηγεί το στίγμα επιδεινώνουν τα προβλήματα που αντιμετωπίζουν ο ψυχικά ασθενής, μειώνουν τους πόρους για την αντιμετώπιση της νόσου, τη διαθεσιμότητα χώρων στέγασης, τις ευκαιρίες για εργασία και κοινωνικές συναναστροφές.

Αν ο ασθενής συμμερίζεται τις σε βάρος του διακρίσεις και το στίγμα, κάτι που συμβαίνει συχνά, τότε μιλάμε για αυτοστιγματισμό. Στην περίπτωση αυτή ο ασθενής έχει αρνητικές πεποιθήσεις για τον εαυτό του, δοκιμάζει αρνητικά συναισθήματα, η δε συμπεριφορά του είναι ανάλογη των διακρίσεων που υφίσταται.

Οι στρατηγικές για την καταπολέμηση του στίγματος της ψυχικής ασθένειας και των συνεπειών του διακρίνονται σε τρεις κατηγορίες: Πρώτον, η αγωγή και η ευαισθητοποίηση της κοινότητας γύρω από την ψυχική διαταραχή με την παροχή και διάδοση έγκυρων πληροφοριών. Αυτοί που αναλαμβάνουν να γκρεμίσουν τα τείχη της άγνοιας, των άδικων διακρίσεων και της προκατάληψης προωθώντας τη γνώση, την κατανόηση και το σεβασμό θα πρέπει οι ίδιοι να είναι ενήμεροι για τη φύση, τις εκδηλώσεις και τη θεραπεία των ψυχιατρικών διαταραχών. Δεύτερον, παροχή ψυχιατρικής θεραπείας και μέριμνας πρέπει να προσφέρονται μέσα στα πλαίσια της κοινότητας. Τα ψυχιατρικά άσυλα στα οποία προσφέρονταν παλιότερα η ψυχιατρική φροντίδα δεν έχουν θέση πλέον στις σύγχρονες κοινωνίες. Αντί αυτών μικρές και εξειδικευμένες ψυχιατρικές μονάδες μπορούν να κρατήσουν τον ασθενή στην κοινότητα και στο σπίτι του περιορίζοντας έτσι το στίγμα και την περιθωριοποίηση. Τρίτον, η μετάδοση ανακριβών πληροφοριών για τις ψυχικές ασθένειες, για λόγους εντυπωσιασμού του κοινού από τα ΜΜΕ, πρέπει να αντικρούονται χωρίς δισταγμό με έγκυρη ενημέρωση από αυτούς που κατέχουν γνώση και πείρα.

Δεδομένου ότι η συχνότητα των ψυχικών διαταραχών είναι εξαιρετικά υψηλή είναι απαραίτητο το κοινό να είναι εξοικειωμένο με τη φύση των διαταραχών αυτών και τις δυνατότητες για την αποτελεσματική των αντιμετώπιση ώστε με έγκαιρη διάγνωση και θεραπεία να αποφεύγονται δυσβάσταχτες επιπτώσεις στον ασθενή, στην οικογένεια και στην κοινωνία γενικότερα. Έτσι το στίγμα και η κοινωνική περιθωριοποίηση περιορίζονται ή αποφεύγονται εντελώς.